Yahyalı, Tarih öncesi çağlardan günümüzedek son derece zengin bir kültürel çeşitliliğe sahip olan ilçemiz KuzeydeYeşilhisar ve Develi ilçeleri güneyinde Adana batısında Niğde ili ile sınır komşusu olan ilçe, tarihi süreç içerisinde Phrygler, Romalılar, Bizanslılar veErmeniler gibi birçok kültüre ve ırka ev sahipliği yapmıştır.

 Bu kültür taşıyıcısı rolünü çağlar boyunca korumuştur.Bu nedenledir ki; ilçenin arkeolojik değerler potansiyeli oldukça önemlidir. İlçe sınırları içerisinde, günümüzden yaklaşık olarak 5-6 bin yıl önceye tarihlenen Tarih öncesi çağlara ait köy yerleşmeleri tespit edilmiştir. Orta Toroslar üzerinde, Çukurova ile İç Anadolu platosu arasında önemli bir geçit güzergahı üzerinde bulunan höyüklerden elde edilen veriler, Yahyalı’nın en eski sakinlerinin sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yapıları hakkında bize önemli bilgiler vermiştir. Höyüklerden elde edilen araçgereçler, pişmiş toprak çanakçömlek parçaları, kemik nesneler, çakmaktaşı ve obsidyenden (volkanik cam) aletler gibi maddi kültür öğeleri, genel görünüş itibariyle; Özellikle Ağcaşar – Kuzuoluk - Taşhan köyleri arasında kalan dar arazideki çöküntü havzalarının tabanlarından yer alan ovacıklar, nispeten verimli alüvyon topraklarla kaplıdır. 3. Jeolojik Zamanın/ Senozoyik (65-1.6 milyon yılı) ortalarından başlayarak, yakın dönemlere kadar süregelen volkanik püskürmeleriyle Erciyes Dağı’nın (3.917 m.) çevresindeki platoların yapısını etkilediği bilinmektedir.

Ancak Nevşehir yöresinin yeryüzü şekillerinin oluşmasını sağlayan Erciyes Dağı, güney yönü nispeten daha az etkilemiştir. Bu etki höyüklerin yerleşim konumlandırma modellemesinde başlıca faktördür. Coğrafi anlamda Hititler ve Kuzey Kizzuwatnalılar arasında sürekli olarak el değiştiren Yahyalı, Orta ve Genç Tunç çağları yerleşimleri açısından zayıftır. Araştırmalarımız sonucunda, M.Ö 2. bin yılın teokratik örgütlü beyliklerine ait olabilecek büyük veya küçük ölçekli yerleşmelere rastlanmamıştır. Ancak bu devirlerde Kizzuwatna’nın demir madeni ihtiyacını büyük olasılıkla Yahyalı’nın Demir Çağı’nda Phryg – Muşki boylarının yayılım sahası içerisinde olduğu, çalışmalarımız sonunda arkeolojik verilerle de desteklenmiştir. Bu çağa ait olabilecek tahkimatlı yerleşimler ve kaleler ile müstahkem mevkiler Demir Çağı yerleşim modellerine uymaktadır. Süleymanfakılı köyündeki Kale Mevkii bu devre ait olabilecek merkezlerden sadece biridir. M.Ö. 547/46 yılı sonbaharda Pers Büyük Kralı “Anyaşlı Kyros” Sardeis’i ele geçirerek Anadolu’da yaklaşık 200 yıl sürecek olan Akhaemenid egemenliğini başlatmıştır. Dereios 1. (M.Ö. 522-486) çok geçmeden Anadolu’ya çeşitli vergi bölgelerine ayırmış ve “genel valilikler” oluşturmuştur. başlatmıştır. Dereios 1. (M.Ö. 522-486) çok geçmeden Anadolu’ya çeşitli vergi bölgelerine ayırmış ve “genel valilikler” oluşturmuştur.

Antik çağlarda Kappadokia satraplığının etki alanı içerisinde kalan Yahyalı ve çevresinin, Akhamenid dönemi hakkında yeterli bilgilere sahip değiliz. Benzer olarak saha araştırmalarımız sırasında Hellenistik Devir’e ait buluntulara da rastlanılmamış olup yoğun olarak Roma İmparatorluk Çağı, Bizans İmparatorluğu ve Orta Çağ yerleşimleri, mezarlıkları ve maddi buluntuları kayıt altına alınmıştır. Özellikle Orta Çağ’ın önemli bir madencilik merkezi olan Çamlıca’daki (Faraşa) tespitlerimiz kayda değerdir. Yahyalı’nın 28 km. güneydoğusunda yer alan inceleme alanı, Zamantı nehri boyunca uzanan yaklaşık olarak 20 km2‘lik bir alanı kapsamaktadır. Doğu Toroslar’ın batısında Aladağlar’a paralel bir şekilde uzanan ekonomik nitelikte hidrotermal demir yataklarıyla tanınmış olan Attepe (Mansurlu- Adana) yöresinin güneybatı kesimindedir. Bu bölge aynı zamanda “Zamantı Zn-Pb Kuşağı” olarak da adlandırılmaktadır.

Bu bölgenin demir cevheri odaklı madencilik faaliyetleri, Tunç Çağı’ndan itibaren başlamak üzere Hitit, Bizans Selçuklu ve Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenlik dönemlerinde de devam etmiştir. Akkadca demir anlamına gelen amutum kelimesi, Sümercede KU.AN ifadesine karşılık gelmektedir. Hititçedeki AN.BAR ifadesi ise izafesi düşük demir için kullanılmıştır. Kaliteli demir ise Hititler tarafından AN.BAR.SIG olarak kullanılmıştır. Bizim araştırmalarımız sırasında köy içinde ve yakın çevresinde işlik olarak değerlendirilen mekanlarda, ergitilmiş demir cevheri (Luppe) ve maden cürufları (Skoria) ile taştan yapılmış eritme teknikleri, pişmiş toprak eritme potaları parçalarına rastlanmıştır. İlçede yeryüzü şekillerinin büyük bir bölümünü oluşturan sarp ve yüksek kalker tepelerin yamaçlarında ve zirvelerinde tespit ettiğimiz, Kappadokia bölgesinin önemli bir mezar tipi olan tümülüs mezarlar ve kaya mezarlar, bölgenin Geç Hellenistik (M.Ö. 160/59-30) ve Roma İmparatorluk Devri ölü gömme adetleri ve mezar mimarisi hakkında bize önemli bilgiler vermiştir. Özellikle Taşhan köyü, Göynük – Küçükoğlakçı Yaylası ve Oğlakçı Mevkii ile Yedikenar Mevkii’ndeki büyük mezarlıklar,bilhassa Roma döneminden itibaren anıt mezarların mimari gelişim aşamalarının saptanmasını sağlamıştır